KINH TẾ HỌC

Khoảng cách giàu nghèo đã ảnh hưởng đến cách chúng ta mua & sử dụng thực phẩm như thế nào?

04 tháng 10, 2025

1. Mở đầu: Khi chiếc TV quan trọng hơn bữa cơm

Trong cuốn “Good Economics for Hard Times”, Abhijit Banerjee và Esther Duflo kể về một cuộc gặp gỡ đầy ấn tượng với một người đàn ông ở Morocco. Sau khi than phiền rằng gia đình không có đủ thức ăn, ông chỉ vào chiếc TV lớn với kết nối vệ tinh và tuyên bố: “Television is more important than food” (TV quan trọng hơn thức ăn). Câu chuyện này không chỉ là một câu chuyện đơn lẻ, mà phản ánh một hiện thực phức tạp về cách mà địa vị kinh tế xã hội định hình những lựa chọn thực phẩm của chúng ta.

2. Những khám phá đột phá từ nghiên cứu Andretti và cộng sự

Nghiên cứu gần đây của Bernardo Andretti và nhóm cộng sự, được thực hiện tại Rio de Janeiro - một trong những thành phố có sự bất bình đẳng cao nhất thế giới, đã mang đến những phát hiện đáng chú ý về mối quan hệ giữa địa vị kinh tế xã hội và lựa chọn thực phẩm.

Xem nghiên cứu tại: journals.sagepub.com

3. Ba khám phá then chốt

3.1. Lựa chọn thực phẩm không lành mạnh ngay cả khi không có rào cản tài chính

Điều đáng ngạc nhiên nhất là ngay cả khi loại bỏ các yếu tố về giá cả và khả năng tiếp cận (supply-side factors), những người có địa vị kinh tế xã hội thấp vẫn có xu hướng chọn những thực phẩm ít lành mạnh hơn. Điều này cho thấy rằng vấn đề không chỉ đơn thuần là “người nghèo không mua được thức ăn tốt” mà còn có những yếu tố tâm lý sâu xa hơn.

3.2. Sự đánh đổi giữa “lành mạnh” và “no bụng”

Nghiên cứu cho thấy người có thu nhập thấp sẵn sàng đánh đổi tính lành mạnh của thực phẩm để đổi lấy khả năng “no bụng” (fillingness). Đây là một phát hiện quan trọng vì nó giải thích tại sao các chính sách khuyến khích ăn uống lành mạnh thường thất bại ở các cộng đồng có thu nhập thấp.

3.3. Những định kiến tiêu cực về thực phẩm lành mạnh

Nhóm người có địa vị kinh tế xã hội thấp có xu hướng tin rằng:

Những quan niệm này tạo thành những rào cản tâm lý mạnh mẽ, ngăn cản việc lựa chọn thực phẩm có lợi cho sức khỏe.

4. Góc nhìn từ “Poor Economics”: Tại sao người nghèo có những lựa chọn “phi lý”?

Banerjee và Duflo trong “Poor Economics” đã đưa ra một góc nhìn khác về vấn đề này. Họ lập luận rằng những lựa chọn của người nghèo, dù có vẻ “phi lý” từ góc độ của người giàu, thực ra lại hoàn toàn hợp lý trong bối cảnh của họ.

i. Bài học từ người đàn ông Morocco

Người đàn ông Morocco không phải là một kẻ bốc đồng khi mua TV thay vì thức ăn. Ông đã suy nghĩ kỹ càng và nhận ra rằng:

ii. Sự thay đổi trong chi tiêu thực phẩm

Tại Ấn Độ, các tác giả quan sát thấy xu hướng giảm chi tiêu cho thực phẩm ngay cả khi thu nhập tăng. Điều này không phải vì người dân đã “đủ ăn”, mà vì họ có nhiều lựa chọn tiêu dùng khác: điện thoại di động, TV, và những tiện ích nhỏ khác mà trước đây không có.

5. Tâm lý học của nghèo đói và lựa chọn thực phẩm

i. Tư duy “hiện tại” vs “tương lai”

Người nghèo thường có xu hướng tập trung vào hiện tại hơn là tương lai. Khi sống trong điều kiện bất ổn, việc tận hưởng những khoái lạc nhỏ ngay lập tức (như một bữa ăn ngon dù không lành mạnh) có thể quan trọng hơn việc đầu tư vào sức khỏe lâu dài. Và các sản phẩm tiện lợi ngày nay thường được dân Marketing chăm chỉ, tập trung, nỗ lực xoáy vào yếu tố NGON, NO BỤNG mà lờ đi các cam kết dài hạn về sức khỏe.

ii. Áp lực tâm lý và stress

Nghèo đói tạo ra stress mãn tính, ảnh hưởng đến khả năng đưa ra quyết định hợp lý. Trong trạng thái này, não bộ có xu hướng tìm kiếm những phần thưởng tức thì, thường là thực phẩm có nhiều đường, muối, và chất béo.

iii. Cảm giác kiểm soát và quyền lực

Đối với người có thu nhập thấp, việc chọn những món ăn ngon miệng có thể là một trong số ít quyết định mà họ có thể tự do đưa ra. Đây là cách để khẳng định quyền tự chủ trong một đời sống đầy hạn chế.

6. Kết luận

i. Suy ngẫm: Khi đói no không chỉ là chuyện cái bụng

Qua những nghiên cứu này, chúng ta thấy rằng vấn đề lựa chọn thực phẩm không đơn giản là chuyện “có tiền hay không có tiền”. Nó là một hiện tượng phức tạp, đan xen giữa tâm lý, xã hội, văn hóa và kinh tế.

ii. Bài học về sự đồng cảm

Thay vì phán xét những lựa chọn của người khác, chúng ta cần hiểu rằng mỗi quyết định đều có logic riêng trong bối cảnh của từng người. Chiếc TV của người đàn ông Morocco không phải là sự xa xỉ, mà là cách ông tìm kiếm ý nghĩa và kết nối trong cuộc sống khó khăn.

iii. Thách thức cho tương lai

Làm thế nào để tạo ra một xã hội mà việc chọn thực phẩm lành mạnh không chỉ là đặc quyền của người giàu? Làm sao để những người có hoàn cảnh khó khăn cũng có thể vừa “no bụng”, vừa “ngon miệng”, vừa “tốt cho sức khỏe”?

iv. Lời kết

Sự phân biệt giàu nghèo ảnh hưởng đến lựa chọn thực phẩm theo những cách sâu sắc và đa chiều mà chúng ta vừa mới bắt đầu hiểu. Nghiên cứu của Andretti và những hiểu biết từ “Poor Economics” cho thấy rằng giải pháp không nằm ở việc đơn giản hóa vấn đề thành “cho tiền” hay “giáo dục”, mà cần một cách tiếp cận toàn diện, tôn trọng và hiểu rõ tâm lý của từng nhóm đối tượng.

Cuối cùng, có lẽ câu chuyện về thực phẩm và sự bất bình đẳng là câu chuyện về con người - về cách chúng ta tìm kiếm Ý NGHĨA, KHOÁI LẠC và PHẨM GIÁ trong những hoàn cảnh khác nhau. Và đó chính là nơi mà mọi giải pháp thực sự bền vững cần bắt đầu.

Thực tế là khoảng cách giàu nghèo ở Việt Nam theo cảm nhận của cá nhân tôi thì nó càng ngày càng rõ, haizzzzz.

Bài viết được viết bởi một người nghèo nên chưa kịp nghĩ ra giải pháp gì đâu, cũng hông giúp ai giỏi hơn.

Chúc bạn ngày nắng yêu nắng, ngày mưa yêu mưa.